نويسنده، در اين نوشتار بر آن است تا رويكرد دولت‏مردان عثمانى به مقوله اصلاحات و ضرورت‏هاى آن را بررسى كند. پرسش‏هايى مانند اين كه امپراتورى عثمانى در چه شرايطى اصلاحات را به مثابه يك راه‏حل برگزيد؟ انديشه‏ها و تحولات تأثيرگذار بر اصلاحات كدامند؟ برد اشت سلاطين عثمانى از راه اصلاحات (در زمان طرح آن) چه بوده است؟ در اين ميان نقش عوامل خارجى به ويژه غربى‏ها در اصلاحات نيز از مسائل مهمى است كه نگارنده اين مقاله در پى يافتن پاسخ‏هاى مناسبى براى آنهاست. دوره زمانى اين نوشتار از آغاز عصر لاله (1718 - 1730م ) تا ابتداى عهد تنظيمات (1839م) را دربر مى‏گيرد.
واژه‏هاى كليدى: عثمانى، اصلاحات، عصر لاله، نظام جديد، احمد سوّم، سليم سوم و محمود دوّم.

در سده نوزدهم ميلادى, امپراطورى عثمانى به واسطه آشنايى با فرهنگ مغرب زمين و از طرف ديگر مواجهه با موانع ساختارى در درون جامعه خويش به انجام اصلاحاتى در ابعاد مختلف دامن زد. به دوره اى كه اين اصلاحات انجام گرفته است عصر تنظيمات اطلاق مى شود. تنظيمات در اصل در 26 شعبان 1255 قمرى برابر با سوم نوامبر 1839 ميلادى با اعلان فرمان تنظيمات خيريه آغاز گرديد.
بدون ترديد يكى از بازيگران تإثيرگذار اصلاحات عثمانى مدحت پاشا است كه در مقام يكى از دولتمردان تجددگرا خود را شناسانده است. نوشتار حاضر ترجمه مدخل ((مدحت پاشا)) از دايره المعارف بزرگ اسلامى به زبان تركى استانبولى مى باشد كه در آن مولف به طور مبسوط به زيست نامه و كارنامه سياسى اين شخصيت بزرگ پرداخته است.

واژه هاى كليدى: امپراطورى عثمانى, اصلاحات, مدحت پاشا, تنظيمات.

1. در كشور ما حوزه مطالعاتى ((علم تاريخ)) و ((تاريخ نگارى)) آنچنان فقير است كه انتشار هر اثرى در اين باره, فارغ از توجه به سطح كيفى آن, علاقمندان و طالبان پژوهش در اين زمينه را شادمان مى سازد. تعداد آثار چاپ شده به زبان فارسى در حوزه مورد نظر (اعم از تإليف و ترجمه) بسيار محدود است. اين در حالى است كه در غرب و حتى در نزد انديشمندان مسلمان عرب, توجه به اين علم روز به روز بيشتر شده و در اين ميان, آثار ارزشمندى به جامعه علمى بشرى عرضه شده است. نظريه پردازان برجسته اى همچون هميلتون گيب, كلود كاهن, كلمان هوار, فليكس تايوئر, عزيز الدورى, گروث, شاكر مصطفى, العزاوى, محمود الشرقاوى, وجيه الكوثرانى, مارگليوث, روزنتال و..., آثار گران سنگى از خود در حوزه علم تاريخ و تاريخ نگارى به جا گذاشته اند. اگر چه در ايران صاحب نظران برجسته اى در اين زمينه همانند فريدون آدميت و عبدالحسين زرين كوب ظهور كرده اند, اما ناگفته پيداست كه راه درازى در پيش است تا بتوانيم در اين عرصه به جايگاه قابل اعتنايى دست پيدا كنيم.

يكى از كتاب‏هايى كه در سال‏هاى اخير درباره‏ى تاريخ اسلام به زيور طبع آراسته شده، اثر ارزشمند دكتر غلامحسين زرگرى نژاد است كه به همت انتشارات سمت در سال 1378 در 687 صفحه منتشر شده است. تاكنون نقدهاى متعددى درباره آن به چاپ رسيده كه بيشتر ناظر به نق د شكلى و جزئى‏نگرانه بوده است.
سعى نگارنده در اين يادداشت بر اين است تا روش و ويژگى‏هاى تاريخ نگارى مؤلف در اين اثر را از نزديك مورد توجه قرار دهد. با توجه به اينكه در اين نوشته، هدف، تبيين ويژگيها و مؤلفه‏هاى تاريخ نگارى يك مورخ است؛ بنابراين در ابتدا تعريفى از مفهوم تاريخ‏نگارى ارا ئه شده، سپس پرسش‏هايى كه براى فهم ويژگيها و مؤلفه‏هاى تاريخ‏نگارى يك مورخ لازم است فهرست گرديده و در ادامه محتواى كتاب مزبور با توجه به بعضى معيارهاى پيش گفته مورد سنجش قرار گرفته است.
واژه‏هاى كليدى: تاريخ اسلام، پيامبرصلى الله عليه وآله، تاريخ‏نگارى، تاريخ نقلى، تاريخ تحليلى.

مفاهيم‌ اصلي‌ اين‌ پژوهش‌ «نقد دروني‌»   و «نقد بروني‌»   مي‌باشد. آنچه‌ تا كنون‌ در تعريف‌ اين‌ مفاهيم‌ بيان‌ شده‌ است‌، بسيار آشفته‌ و مغلوط‌ به‌ نظر مي‌رسد. با قاطعيت‌ مي‌توان‌ گفت‌ در اين‌ باره‌ تعريف‌ علمي‌ مشخصي‌ كه‌ مورد تأييد اذهان‌ جمعي‌ اهل‌ فن‌ قرار گيرد، وجود ندارد. فراتر از آن‌، حتي‌ در به‌ كارگيري‌ اين‌ دو مفهوم‌ به‌ شيوة‌ يكسان‌ و ثابت‌ هم‌ هماهنگي‌ و اتفاق‌نظر مشاهده‌ نمي‌شود. به‌ بيان‌ ديگر، چون‌ تا كنون‌ ارائة‌ تعريف‌، تعيين‌ شاخصها و تبيين‌ مؤلفه‌هاي‌ مشخص‌ براي‌ اين‌ مفاهيم‌ مفقود بوده‌ است‌ به‌ همين‌ علت‌ گاه‌ «نقد دروني‌» به‌ جاي‌ «نقد بروني‌» به‌ كار برده‌ شده‌ و گاه‌ برعكس‌. براي‌ نمونه‌ شاخصهايي‌ را كه‌ مرحوم‌ عبدالحسين‌ زرين‌كوب‌ براي‌ نقد دروني‌ ـ به‌ تعبير ايشان‌ «نقد داخلي‌» ـ برمي‌شمارد ( زرين‌كوب‌ 1371: 37 )،   از نظر دكتر كامل‌ حيدر براي‌ نقد بروني‌ ـ به‌ تعبير ايشان‌ «نقد ظاهري‌ يا خارجي‌» ـ بيان‌ مي‌شود ( آيينه‌وند 1377 ج‌ 1: 630 ) . بنابراين‌ آنچه‌ در زير به‌ عنوان‌ تعريف‌ ارائه‌ مي‌شود؛ فهم‌ و برداشت‌ شخصي‌ نگارنده‌ از اين‌ دو مفهوم‌ مي‌باشد.

تعريف‌ مفاهيم‌

نقد بروني‌: رويكرد تبييني‌   به‌ متن‌، به‌ اين‌ معني‌ كه‌ ابعاد و زواياي‌ مختلف‌ موجود و مذكور در متن‌ اشكاف‌ و بيّن‌ شود. 

 نقد دروني‌: رويكرد تأويلي‌   به‌ متن‌، به‌ اين‌ معني‌ كه‌ با نگاه‌ از بيرون‌، ابعاد و زواياي‌ مختلف‌ موجود و غير مذكور در متن‌ كشف‌ و تفسير شود